terug

Tekst uit Knack nieuwsbrief van 24/7/08 van Benno Barnard (Amsterdam, 21 november 1954)een Nederlands dichter, essayist, toneelschrijver en vertaler. Hij woont sinds 1976 in BelgiŽ.

 

Het gelijk van die vreselijke Ratzinger

Walter Pauli verkondigt (in De Morgen van 16 juni) het tamelijk absurde idee dat de christelijke godsdienst, en godsdienst Łberhaupt, democratisch zou moeten zijn. Hij doet dat naar aanleiding van de wederinvoering door paus Benedictus XVI van het oeroude gebruik om de hostie op de tong van de communicant te leggen, in plaats van hem als een koekje bij de thee aan te reiken.

Godsdiensten moeten zich onderwerpen aan de regels van de wereldlijke samenleving waarin ze functioneren: de keizer moet krijgen wat hem toekomt. In zijn aard is het christendom, waaruit deze gedachte stamt, dan ook niet revolutionair, hoewel de christelijke boodschap ongemeen radicaal is - dat blijft een van de paradoxen die voor de meeste moderne mensen niet te vatten zijn.

Laat ik me beperken tot dat christendom, de godsdienst die ik het beste ken en enigszins meen te doorgronden. Ik schrijf deze reactie overigens zonder zelf katholiek te zijn, mijn sympathieŽn liggen eerder bij de anglicaanse kerk, maar dat is een ander onderwerp.

Waarom zou het christendom in hemelsnaam democratisch willen zijn? De democratie is een methode om de samenleving te ordenen - het christendom daarentegen is nadrukkelijk hiŽrarchisch van karakter, althans in zijn liturgische praktijk, en die is hier het onderwerp. Een trapvormig wereldbeeld, waarin bepaalde personen, instanties, handelingen, symbolen of wat dan ook superieur zijn aan andere, is natuurlijk verwerpelijk in de ogen van sympathisanten van de jaren zestig, dat begrijp ik wel. In de jaren zestig vatte de notie post dat we allemaal moesten dansen voor het altaar van de vreugdeloze gelijkheid. Maar juist de ongelijkheid maakt het bestaan interessant. Je hoeft niet katholiek of christelijk of Łberhaupt religieus te zijn om dat in te zien. Ook de kunst is in hoge mate hiŽrarchisch, ook de wetenschap is dat: alleen door die karaktertrek kunnen ze de samenleving dienen en de mens gelukkiger maken.

Walter Pauli steigert bij de gedachte van een geÔnstitutionaliseerde ongelijkheid, want hij behoort tot de generatie die tevreden terugblikt op de afbraak van de katholieke kerk. De Kerk - die met een hoofdletter althans, die van Rome - heeft immers op allerlei abjecte manieren weerloze mensen geterroriseerd en onschuldige kinderen misbruikt, en op kleurrijke wijze de goudmijn van hun domheid ontgonnen, zoals het in verlichte kringen nog altijd geestdriftig wordt voorgesteld. In diezelfde kringen kun je ook vernemen dat het Vaticaan de erg gelukkige stommiteit van zijn Tweede Concilie heeft begaan, want juist doordat de mis even onbenullig werd als de filosofie van de jaren zestig zelf, met andere woorden doordat de gelijkheid werd gevierd in plaats van het mysterie, zijn de kerken leeggelopen.

Het komt er dus op neer dat Walter Pauli het Benedictus XVI kwalijk neemt dat hij de 'oude vormen' wil herstellen, die vele eeuwen hun waarde hebben bewezen. Hij kan zich bij deze vormen natuurlijk alleen maar onderwerping, obscurantisme, inquisitie en diepe achterlijkheid voorstellen, alsof die verschijnselen de essentie van het geloof en de summa summarum van de westerse beschaving zouden uitmaken. Een priester met de rug naar het volk, wat een gruwelijk idee, dat schaamteloos tegen de ideologie van de jaren zestig indruist!

Voor een gauchist is de gedachte dat bepaalde oude vormen misschien wel beter zijn dan sommige nieuwe natuurlijk een abominatie van Hegel en Marx, iets wat frontaal met de immer voortrazende Progressie botst. Dat diezelfde denkschool van de genadeloze vooruitgang de mens heeft gereduceerd tot een onderdeel van de economie en de massa, en dat het nog maar de vraag is in hoeverre de Verlichting ons alleen maar heil en zegen heeft gebracht - dat alles voert hier te ver. Ondertussen is de term 'oude vormen' als zodanig een interessante freudiaanse verspreking. Staat er in de Internationale, in de Nederlandstalige versie, zoals vervaardigd door de dichteres en socialiste HenriŽtte Roland Holst, niet de dwingende regel 'Sterft, gij oude vormen en gedachten'? (Waarom moet er van links toch altijd bloed vloeien, en dat niet alleen in retorische zin? Het lijkt de katholieke kerk wel!)

Diezelfde oude liturgische vormen drukken, zoals ik hierboven al suggereerde, dus ook het mysterie uit, wat de banale gedemocratiseerde missen bepaald niet doen. Neem nu die arme priester die ervan beschuldigd wordt met zijn rug naar het volk te staan. Is dat inderdaad een ergerlijk anachronistisch beeld van ongelijkheid? Ongelijk aan zijn parochianen is de priester wel, dat behoort nu eenmaal tot de katholieke opvatting van de bemiddeling tussen God en mens. Het zogeheten 'priesterschap van alle gelovigen' is iets reformatorisch.

Maar de priester staat niet zozeer met zijn rug naar het volk, zoals Walter Pauli het maar al te gretig interpreteert, hij staat integendeel met zijn gezicht naar het mysterie, en dusdoende symboliseert hij (om bij de christelijke beeldspraak te blijven) de rol van de herder.

Symboolblinde mensen, zoals Gerard Reve ze ergens noemt, in een religieuze context trouwens, plegen dit soort dingen niet te begrijpen. Maar Ratzinger - een historisch beslagen theoloog - begrijpt dit soort dingen natuurlijk wel, niet omdat hij meent dat hij Europa opnieuw tot het katholicisme zal kunnen bekeren, maar gewoon omdat hij dit soort dingen begrijpt. Daarbij heeft hij de christelijke traditie aan zijn zijde. Traditie! Nog zo'n woord dat voor links een vloek is.

Walter Pauli en zijn geestverwanten dulden uitsluitend een katholieke kerk die beantwoordt aan hun eigen opdringerige noties van democratie, met een liturgie die het niveau van hun eigen taalgebruik haalt. Een katholieke kerk die enkel beantwoordt aan de criteria van de katholieke kerk moet hem wel ergeren. Het bewijst maar weer eens wat ik al vele jaren ervaar, namelijk dat de linkse kerk inzake religie intoleranter is dan de kerk van Rome inzake seksualiteit. Want links kent geen vergeving.

Benno Barnard

 

Bovenkant